Kültür & iletişim
İLK KAĞIT PARAMIZ: KAİME
Batıda kâğıt paraların basılması ve kullanılması 17. yüzyılın sonlarına rastlamaktadır. İlk kâğıt paranın 1690’lı yıllarda Amerika Birleşik Devletleri’nde Massachusetts Hükümeti, İngiltere’de ise kuyumcular tarafından basıldığı ve dolaşıma çıkarıldığı, 1694 yılında İngiliz Merkez Bankası ve daha sonra diğer ülke merkez bankalarının kurulması ile de yaygınlaştığı görülmektedir.
1660’lardan itibaren banknotların kullanımına öncülük yapan İsveç, 1745-1776 yılları arasın da itibari para standardı oluşturdu. Rusya 1786 yılında madeni paraya dönüştürülemeyen devlet banknotlarını çıkardı. 1775-1781 tarihleri arasında Amerikan Bağımsızlık savaşı, kâğıt paralarla fi nanse edildi. 1792-1815 yılları arasında Avrupa’da devam eden uzun savaş yıllarında savaşan devletler itibari para çıkarma yoluna gittiler. 1790’da Fransa, millileştirilmiş devlet arazilerinin gelirlerine dayanan paralar bastı. Savaşın ortaya çıkardığı zorunluluklar, resmî gelirlerin üstünde tedavüle sebep olduğu için hiperenf-
lasyona yol açtı ve 1796 yılında kaldırıldı. Geçici olarak başvurulan bu yöntemler savaşın ihtiyaçları nedeni ile 1819’a kadar devam etti.1 İlk itibari para deneyimleri, olumlu getirileri olsa da kısa sürede başarısızlıkla sonuçlandı. Devletler banknotları konvertibl hale getirdiler. Ancak acil durumlarda sık sık konvertibiliteyi askıya alıyorlardı.
Osmanlılarda 19. yüzyıla gelinceye kadar
madeni para sistemi geçerliydi. Sistemde altın, gümüş ve ufaklık ihtiyacını gidermeye yönelik genelde bakırdan mamul paralar kullanılıyordu. Kâğıt paranın kullanımı batılı ülkelere paralel olarak 19. yüzyıl içerisinde başlar. Kaime ilk Osmanlı kâğıt parası veya banknotudur.2
Sözlükte “bir şeyin yerine geçen” anlamındaki kaime piyasada sikkeyi temsilen tedavül ettiği için bu adla anılmıştır. Osmanlı maliyesinde öteden beri uygulanagelen esham sisteminin geliştirilmesiyle ortaya çıkmıştır. İlk kaimeler, paraya olan acil ihtiyaç yüzünden kalıplarının
İlk kağıt paramız
Kaime
1 Faruk Bal, “Dünyada Kâğıt Para Kullanımı ve Osmanlıda Kâğıt Paraya Geçiş”, Bilimevi İktisat, 2 (2018): 82-94. 2 Özgür Yanardağ, “19. Yüzyıl Osmanlı Devleti Para Düzeni: Kâğıt Para Kullanımına Geçiş Aşamalarının İktisadi Analizi”, Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 8/36, (2015): 918-933.
1840
çıkarılması ve basılması beklenmeksizin el yazısı olarak piyasaya sürüldü. Toplam 160.000 lira (32.000 kese) tutarındaki ilk kaimeler 1840’ta
çıkarıldı. Büyük ebatlı ve nakit para hükmünde olan kaimelerin tedavül süresi sekiz yıldı. Ayrıca senede % 12,5 faiz getirisi vardı. Kaimelerin karşılığı yoktu, ancak ödenecek faizlerine İstanbul gümrüğü malından karşılık gösterildi. Halk böyle bir uygulamaya alışık olmadığı için kaimeler piyasada olumlu karşılanmadı. Öte yandan el yazısı kaimeler hemen kalpazanların dikkatini çekti. Kaimeler başlangıçta bütün ülkede kullanıldı; fakat sahte kaimeyi kontrol ve tespit etmek kolay değildi. Buna halkın tepkisi de eklenince bir süre sonra taşrada tedavülü yasaklan-
dı. Kalpazanlığı önlemek için 1841 yılbaşından itibaren iki yıl içinde el yazısı kaimeler matbularıyla değiştirildi. Taklit edilmemeleri için 1844 ve 1847’de farklı şekillerde yeniden bastırıldı. 1851’de ise 100.000 liralık (20.000 kese) faizli kaime piyasadan çekilerek yerine 20 kuruşluk faizsiz kaime çıkarıldı. Bu husus, kaimenin gerçek anlamda bir alışveriş aracı olarak kullanılması açısından önemlidir. Daha sonra faizsiz kaime uygulaması biraz daha yaygınlaştırıldı. Devlet kaimeyi çok defa kamuoyundan gizli olarak piyasaya sürmekteydi.
Kaimenin kaldırılması için yapılan ilk ciddi girişim 1848’de “iâne-i umûmiyye” adıyla halkın zorunlu yardımına başvurulmasıdır. Ülke genelinde toplanan 1,5 milyon liranın ancak dörtte biri bu amaç için harcandı. Geri kalanı ülkede çı-
kan karışıklıkların bastırılmasına sarf edildi.
Hükümet, teşebbüsler sonuçsuz kalınca 1862 Mart sonundan itibaren geçerli olmak ve durumu siyasî açıdan nazik olan Cidde ve Yemen gibi yerlerin dışında bütün ülkede tedavül etmek
üzere 12,5 milyon liralık (2,5 milyon kese) kaime daha çıkarma kararı aldı. 1862 Eylülü başında kaimenin tamamen tedavülden kaldırıldığı resmen ilân edildi.
İkinci kaime uygulamasına Balkanlar’daki karışıklıklar ve yaklaşan 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı’nda orduyu finanse etmek için başvuruldu. 1863 imtiyaz sözleşmesiyle Osmanlı ülkesinde kaime çıkarma yetki ve tekeli Bank-ı Osmânî-yi Şâhâne’ye devredildiğinden bankanın onayı çıkarılan kaimelerden % 1 komisyon ve tazminat verilerek alınabildi. 2 milyon liralığı
Resim 1 İlk çıkarılan el yazısı ile hazırlanmış kaime
örneği
İLK KAĞIT PARAMIZ: KAİME
hemen, geri kalanı da gerektiğinde çıkarılmak üzere toplam 3 milyon liralık kaime emisyonuna
karar verildi.
Osmanlı Devleti üçüncü kaime uygulamasına I. Dünya Savaşı’nı finanse etmek için başvurdu. Hükümetin 15 milyon liralık banknot çıkarıp kendisine verilmesi isteği Osmanlı Bankası tarafından kabul edilmemesi üzerine emisyon bankası görevi geçici olarak Düyûn-ı Umûmiye’ye devredildi. Düyûn-ı Umûmiye kaimenin karşılığının altın olarak temin edilmesi şartıyla teklifi kabul etti.
27 Mart 1915’te Almanya ile 150 milyon franklık bir borç anlaşması yapıldı. Para, nakit
olarak getirilmesindeki güçlükler göz önüne alınarak Düyûn-ı Umûmiyye’nin Almanya şube-
sine devredildi. Bu para karşılığında çıkarılan 6.519.139 liralık kaime 10 Temmuz 1915’ten itibaren piyasaya sürüldü.
Osmanlı Devleti, savaş sırasında yedi tertipte toplam 161.018.663 liralık kaime çıkardı. Bunların bir kısmı piyasadan çekilerek imha edildiyse de 153.748.563 liralık kaime kendi parasını çıkarıncaya kadar Türkiye Cumhuriyeti’nde tedavüle devam etti. İngiltere’de basılan Cumhuriyet dönemi ilk kâğıt paraları 5 Aralık 1927’de piyasaya sürüldü. Osmanlı kaimeleri bu tarihten itibaren altı ay içinde piyasadan çekildi.3
Resim 2 100 kuruşluk matbu kaime
Resim 3 20 kuruşluk matbu kaime
3 Ali Akyıldız, “Kaime”, TDV İslam Ansiklopedisi (DİA).
OSMANLI’DA İNOVASYON GİRİŞİMLERİ
Nakit yerine tedavül edecek kağıt para çıkarılması
Nakit yerine tedavül etmek üzere kağıt paralar çıkarılması durumunda hazinenin faiz verme yükünden kurtulacağı için rahatlıyacağı, bu iş için gerekli sermaye konusunun da görüşülerek bir çözüm yoLu bulunması konusunda Padişahın onayının alındığı.
6 Ocak 1840
İLK KAĞIT PARAMIZ: KAİME
Devletli Efendim Hazretleri
Bildiğiniz gibi ve geçende arz olunduğu üzere tanzimatın bu sene martından itibaren istisnasız belli yerlerde uygulanmaya başlanmasıyla zararlı iltizam usulünün kaldırılıp lağvedilmesinden dolayı hazine gelirlerinin biraz gecikmeye uğraması düşünülüyor. Hazine işlerinin aksaklıktan korunması da sadık kullarınızın en öncelikli düşünceleri arasında olduğundan bunun çaresinin bulunması için ihtiyaç halinde dış borçlanma yolu mecliste defalarca görüşülüp tartışılmıştır.
Uygun bir zaman sınırlamasıyla diğer yöntem olarak esham çıkarılması hususu da bazı duacı kullarınız taraflarından dile getirilerek bunun da gerekli şartları ve şekillerinin olgunlaştırılarak meclise arz ve ifade olunması lazım gelenlere havale edilmişti.
Buna dair hazine memurları tarafından önceden ve sonradan takdim kılınan yazılar ve eski sadrazamlardan ve Meclis-i Ahkam-ı Adliye azasından İsmet Beyzade Arif Hikmet Beyefendi tarafından kaleme alınan tasarı bu Pazar günü toplanan danışma meclisinde okundu bu konuda cereyan eden bazı görüşmelerin mazbatası sair evrak ile beraber görüşünüze arz ve takdim kılındı.
Anılan yazılar ve ekindeki evrakın mutalaasından anlaşılacağı üzere baştaki düşünüldüğü şekilde çıkarılacak eshamın taksitlerinde faiz verilmesi ve bir buçuk seneden sonra peşinatı verilerek kaimeleri toplamak üzere adeta esham gibi çıkarılması düşünülmüş ve tasarıda da çıkarılacak eshamın işlemleri kolaylaştırmak için mesela yirmi bir gün geçince nakite dönüştürülmesi öngörülmüştür.
Önceki şekilde nakite dönüştürülmesi geçici ve şart olması yüzünden işlemlerde zorluk ve bundan dolayı peşinatının düşmesine neden olacağı düşünüldüğüne göre sonraki mutalaa üzerine çıkarılması daha kolay ve alış verişte de muteber olacağından bu şekil diğerine nisbetle daha doğru görünmektedir.
Fakat çıkarılacak eshama karşılık sermaye bulmak ge-
rektiğinden iş sermayeye kaldığı durumda sonraki şekli de seçerek faiz verilmesi zararına düşülmesinden ise hiç esham şeklinde olmayıp adeta nakit hükmünde tedavül edecek nakit kağıtlar çıkarılması, faiz verilmesini gerektirmeyecektir.
Hazine faiz verme zararından kurtulmaktan başka mazbatada yazılı usül gereğince nakite dönüştürülmesi halinde yüzde iki veya daha fazla hazine menfaati olacağı da açık olduğundan bu kağıtların faizsiz çıkarılması hazır bulunanlar arasında oy birliğiyle kararlaştırılmıştır.
Fakat bu usulün şartı olan sermaye konusuna bir şekil verilmek lazım geleceğinden bu hususun görüşülerek bir çare bulunması da Maliye Bakanı ve Hazine Defterdarı kullarına havale olunmuştur.
Bu şekilde yapılması sizin tarafınızdan da uygun görülüp emir buyrulur ise adı geçen mazbata Maliye Nazırı kullarına gönderilip ona göre ne yapılacağının ifadesi hususu kendisine havale olunacağı belirtilerek tezkire yazıldı efendim.
Arz olunur ki,
Bu tezkire ile anılan yazı, mazbata ve sair evrak padişaha sunulmuş, kendilerince inceden inceya okunarak bilgi sahibi olmuşlardır. Münasip görüldüğü gibi adeta nakit hükmünde tedavül etmek üzere nakit kağıtlar çıkarıldığı zaman elbet e faiz verilmesi yükünden hazine kurtulacak, bu durum da her yönden hazinenin menfaatine olacaktır. Bu şekil padişahımızca da münasip ve güzel bulunmuştur. İzin istenildiği gibi bu kağıtların faizsiz çıkarılması, sermaye konusunun da görüşülerek bir hal çaresi bulunması gerektiğinden mazbata Maliye Nazırına gönderilip neye karar verilir ise tekrar padişahımıza arz edilip izin istenmesi konularında padişahın oluru çıkmıştır. Anılan yazılar, mazbata ve evrak iade kılınmıştır.
İ.MSM, 1/5
Kaynak: Türklerde İnovasyon — Buluş ve Arayışlar