Bilim & keşif
OSMANLI DEVLETİNE SUNULMUŞ BULUŞLAR
19. yüzyılın ikinci yarısından itibaren Osmanlı Devletine
sunulmuş buluşlar
1904
Sanayi devrimi; Avrupa’da 18. ve 19. yüzyıllarda yeni buluşların üretime olan etkisi ve buhar gücüyle çalışan makinelerin makineleşmiş sanayii doğurması, bu gelişmelerin de Avrupa’daki sermaye birikimini arttırmasına denir. Sanayi Devrimi, ilk olarak İngiltere’de ortaya çıkmış, ardından Batı Avrupa, Kuzey Amerika ve Japonya’ya sıçramış ve bütün dünyaya yayılmıştır.
Sanayi Devrimi’nin en önemli gelişmelerinden birisi buharlı makinenin bulunuşudur. 1763’te James Watt, İskoçya’da buharla çalışan makineyi buldu. Bu makinenin gelişmiş biçimi, makine çağının gerçek başlangıç noktasını oluşturur. 1807’de Amerikalı Robert Fulton buharlı makineyi gemilere uyguladı. 1840’ta
ilk düzenli okyanus ötesi buharlı gemi seferleri başladı. 1812 yılında ilk kez buharlı makine lokomotifl erde kullanılmaya başlandı. 1844’te
Samuel Morse Amerika Birleşik Devletleri’nde ilk ticari amaçlı telgraf servisini hizmete soktu. 1876’da Alexander Graham Bell telefonu buldu.
19. yüzyılda tarım teknolojisinde de gelişmeler sağlandı. Almanya bu alandaki gelişmelere öncülük etti. Almanlar pancardan şeker çıkarma tekniğini buldu. Bir başka Alman kimyager suni gübreyi yaptı. 1834’te bir Amerikalı mühendis bir biçerdöver icat etti. 1870’lerden sonra konserve yiyecek imalatı hızlı bir biçimde arttı.
1830 ve 1860 yılları arasında İngiltere’de daha etkili maden tasfi ye yöntemlerinin geliştirilmesine paralel olarak kömür üretimi hızla arttı. Demir ve çelik talebi bu yöntemler sayesinde kolayca karşılanabiliyordu. Bu üretim sayesinde 1800 ve 1830 yılları arasında köprü, kanal, demir yolu gibi inşaatlarda hissedilir de-
recede artış gözlenir. 1850’lere kadar genelde İngiltere’nin tekelinde olan Sanayi Devrimi, bu tarihten sonra tüm Avrupa’ya ve Amerika Birleşik Devletleri’ne yayıldı.1
Batıda sanayileşme ve makineleşmenin yeni fırsatlar doğurması birçok buluşun ortaya çıkmasına neden olurken Osmanlı Devletini de yeni bir şeyler bulduğunu iddia edenlerin projelerini değerlendirme odağı haline getirdiğini görüyoruz. Çoğunluğunu yabancıların oluşturduğu mucitler grubu özellikle 1850’li yıllardan sonra kendi buluşları olduğunu iddia ettikleri şeyleri padişaha ya da devlete sunarak bir şekilde menfaat temin etme beklentisinde idiler.
Yeni bir alet veya makine icat ettiği iddiasıyla Osmanlı Devletine müracaat eden her şahıs hemen mucit unvanına sahip olamıyordu.
İcat yaptığını iddia eden kişilerin müracaatları çeşitli kurul ve komisyonlarda inceleniyordu. Ticaret ve Nâfia Nezareti ile onun bünyesindeki Sanayi İdaresi, Ziraat ve Nâfia Müşavirliği, Maarif ve Tophâne-i Âmire Nezaretleri, Harbiye
Mektebi, Bahriye Şûrası, Şehremaneti, İstanbul Ticaret, Ziraat ve Sanayi Odası ve Meâbir Meclisi tetkiklerin gerçekleştirilmesinde yardımına başvurulan başlıca kurumlardı. İcatların incelemelerden başarıyla geçmelerinden sonra sıra sahiplerine patent ve imtiyaz hakkı verilirdi. İncelemeler neticesinde faydalı tarafları görülmeyen icatlar ise hemen sahiplerine iade ediliyordu.
İcat ettiklerini iddia ettikleri alet ve makinelerden, ilgili birimlerce gerçekleştirilen denemelerden sonra uygun görülenlerin sahipleri
çeşitli şekillerde ödüllendiriliyordu. Ödüllerin çoğunluğunu manevî kıymeti olan madalya ve nişanlar oluşturmaktaydı. İcadın kıymetine göre verilen nişanların derecesi de değişiyordu. Nişan almaya hak kazanıp da Osmanlı ülkesinde bulunmayan mucitlerin ödülleri ise vekil sıfatıyla İstanbul’a gelen veya burada ikamet eden ikinci bir şahsa verilebiliyordu. Mucitler için nişandan başka bir diğer onurlandırma mükâfatı da sanayi madalyası ihsan olunmasıdır. Mucitlerin icatlarını oluşturmak için sarf ettikleri meblağı karşılamak, onları ve diğerlerini yeni icatlar için teşvik etmek gayesiyle mucitlere belirli miktarlarda para ihsanında da bulunulmuştur.2
Bu bölümde 19. yüzyılın ikinci yarısından itibaren Osmanlı Arşivinin değişik fonlarında
yer alan ve çizimleri olan buluşlardan örnekler açıklamalarıyla birlikte verilmiştir.
1 https://tr.wikipedia.org/wiki/Sanayi_Devrimi. (09.06.2021 tarihinde erişildi). 2 Ahmet Yüksel, “Mucit ve Devlet: Son Dönem Osmanlı Dünyasında Mucitler”, Belleten, 75/274 (Aralık 2011): 783-814.
OSMANLI DEVLETİNE SUNULMUŞ BULUŞLAR
Resim 1 Napoli silahçılarından
Merolla’nın süvari askerleri için icadı olan
“mitralyöz tabancası”.
6 Mart 1887. HR.İD, 1824/79
Resim 2 Sakız Mevlevihanesi
Postnişini İsmail Efendi’nin Akarsuları
yükseğe çıkarmak için nehir ve çaylar üzerinde kullanılmakta
olan çarklı dubaların çalışması hakkında yeni
sistem icadı. 29 Kasım 1892. BEO, 115/8578
OSMANLI DEVLETİNE SUNULMUŞ BULUŞLAR
Resim 3 Galata Perşembe Pazarı’nda oturan Fransız mühendis
Polidor Datas’ın “reservoir de chasses”
(pistonu haiz kapaklı
takip haznesi: sifon)
adını verdiği icadı.
18 Şubat 1895. T.SNİ, 1731/125.8
Resim 4 Müderris Mehmet Şakir
Efendi’nin icat ettiğini iddia ettiği fakat Sanayi
İdaresi tarafından
faydasız olarak nitelenen “savunma
torpili” nin çizimi.
1 Aralık 1896. Y.PRK.BŞK, 48/94
OSMANLI DEVLETİNE SUNULMUŞ BULUŞLAR
Resim 5 Yerli sapan demirlerinin üretimde yeni bir sistem geliştiren Nuruosmaniye
civarında nal fabrikası sahibi Nikola’nın çizimi.
20 Ocak 1899. T.SNİ, 1734/81
Resim 6 Londra’dan Russel Duncan Limited’in icat ettiği su arıtma makinesinin çizimi.
8 Ağustos 1899. A.DVN.MKL, 40/35
OSMANLI DEVLETİNE SUNULMUŞ BULUŞLAR
Resim 7 Amerikalı Makine mühendisi Willard’ın
“mevadd-ı ihtirakiye kuvve-i fi liyesinin ve vasıta-i inbisatiyesinin
kuvvete tahvili: yanmadan elde edilen
enerjinin kuvvete çevrilmesi” sisteminde
yaptığı geliştirmelere
dair çizimi. 3 Ocak 1899. T.SNİ, 1734/456
Resim 8 Alman Emil Richard’ın
vagonları birbirine bağlayan tertibattaki
geliştirmelere dair
icadının çizimi.
27 Mart 1899. T.SNİ, 1736/34.
OSMANLI DEVLETİNE SUNULMUŞ BULUŞLAR
Resim 9 Sanayi Mektebi mezunlarından makine ressamı Toma Kehayopolos tarafından
icat olunan alaturka
tuvaletlere mahsus “nezafet leğeni” adlı
koku önleyici aletin
çizimi. 29 Mart 1899. T.SNİ, 1735/30
OSMANLI DEVLETİNE SUNULMUŞ BULUŞLAR
Resim 10 İngiliz mühendis ve kimyager John Arvord ile Williham Askrofet’in
birlikte icat etmiş oldukları demir çelik
döküm sisteminin
çizimi. 4 Mayıs 1899. T.SNİ, 1735/50
Resim 11 Almanyalı Adolf Hein tarafından icat edilmiş su ile sıkıştırılmış hava
temelinde çalışan makinenin çizimi.
4 Mayıs 1899. T.SNİ, 1735/52
OSMANLI DEVLETİNE SUNULMUŞ BULUŞLAR
Resim 12 Galata’da Saatçi Hanı’nda mukim Osmanlı tebası Mimar
André Ritzos’un icat
etmiş olduğu “yeni sistem kazan” ın çizimi.
22 Haziran 1899. T.SNİ, 1735/88
Resim 13
OSMANLI DEVLETİNE SUNULMUŞ BULUŞLAR
Resim 13
Resim 13 Şam’da Beyzade Ahmet Muammer ve Nureddin’in elektrik, buhar ve hayvan gücüne
dayanmaksızın sadece insan kuvvetiyle hareket
edebilen “makineli araba” adını verdikleri
icadı binek ve yük arabalarının çizimi.
23 Haziran 1899. T.SNİ, 1736/148
OSMANLI DEVLETİNE SUNULMUŞ BULUŞLAR
Resim 14
OSMANLI DEVLETİNE SUNULMUŞ BULUŞLAR
Resim 14 Almanyalı Georges Michel Schreiber’in demiryolu kazalarını
engellemek için icat
ettiği yeni sistemin
çizimi. 21 Temmuz 1899. T.SNİ, 1736/30
Resim 15 Belçika devleti
tebasından O. Avedik’in “helezon
mütezade (karşıt sarmal)” sisteminde ekmek imaline mahsus
makinesinin çizimi.
22 Temmuz 1899. T.SNİ, 1736/38
OSMANLI DEVLETİNE SUNULMUŞ BULUŞLAR
Resim 16 Nuruosmaniye civarında
Osmanlı tebasından Sirozlu Hristo’nun icadı
olan “yel motoru”nun
çizimi. 3 Eylül 1899. T.SNİ, 1735/16.
Resim 17 İngiltere devleti
tebasından Monrolirus’un insan
vucudunun değişik bölgelerini ısıtma ve
serinletme için icat ettiği sulu sistemin
çizimi. 16 Eylül 1899. T.SNİ, 1737/13
OSMANLI DEVLETİNE SUNULMUŞ BULUŞLAR
Resim 18 Amerika devleti tebasından Con E. Sebirli’nin pamuk balyaları yapmaya yarayan makinesinin
çizimi. 16 Eylül 1899. T.SNİ, 1737/14
Resim 19 Dut yapraklarını kıymaya yarayan bir
makine icat eden
Gemlik’te Rum milletinden Goulidis’in
makinesinin fotoğrafı.
30 Ekim 1899. T.SNİ, 1737/24.
OSMANLI DEVLETİNE SUNULMUŞ BULUŞLAR
Resim 20 Hazine-i Hassa Sermühendisi Miralay
Ahmet’in “sıhhat feneri” adını verdiği gece yatılan odalarda
kullanılan gece kandillerinin zararlı
gazlarını yok edici özelliği bulunan el lambasının çizimi.
12 Aralık 1899. T.SNİ, 1737/32
Resim 21 İngiliz makine mühendisi Henri
Marles’in oyma işlerinde kullanılmak
üzere icat ettiği makinenin çizimi.
20 Mart 1900. T.SNİ, 1738/125
OSMANLI DEVLETİNE SUNULMUŞ BULUŞLAR
Resim 22 Amerika devleti tebasından Martin Koeck’in icat ettiği
elyafan mensucat yapma usulünün çizimi.
27 Mart 1900. T.SNİ, 1737/58.
Resim 23 Osmanlı devleti tebasından Selanikli Ature Fedi tarafından
icat edilen baca dumanını toplayıp dışarı atan aletin çizimi.
2 Nisan 1900. T.SNİ, 1738/88
OSMANLI DEVLETİNE SUNULMUŞ BULUŞLAR
Resim 24 Danimarkalı Ernst Emil
Hedemann ve teğmen
Rosenoun Hedemann tarafından icat olunan
alçı ve beton gibi harçları aşama aşama
dökmeye yarayan
sistemin çizimi.
19 Mayıs 1900. T.SNİ, 1738/25
OSMANLI DEVLETİNE SUNULMUŞ BULUŞLAR
Resim 25 Önceden Avrupa’dan
getirtilmekte iken şimdilerde İzmir’deki
fabrikalarda imal edilmekte bulunan un fabrikası aletleri,
pamuk çıkrıkları,
kalbur makinesi, buğday eleği, değirmen
aletleri, makineli tulumbalar, zeytin mengenesi gibi aletlerin
Avrupa imalatıyla baş edebilmesi için vergiden
muaf tutulması hakkında İzmir Ticaret
ve Ziraat ve Sanayi Odası’nın talebi ve ekinde yerli makinelerin
görüntüleri
Resim 26 Adana’da inşa edecekleri fabrika için
izin talebi hakkında
Bosnalı Salih ve Mehmet Efendilerin
(BOSSA) müracaatı ve ekinde fabrikanın kurulacağı yerin krokisi.
27 Aralık 1903. T.SNİ, 1741/47
OSMANLI DEVLETİNE SUNULMUŞ BULUŞLAR
Resim 27 Mermilere karşı dayanıklı koruma zırhı icat eden İtalya
tebasından Ernesto Benedetti’nin çizimi
Resim 28 Meclis-i Maarif azasından Hasip Efendi ile Amedi-i Divan-ı Hümayun memurlarından Mazhar
Beylerin yer altında
maden aramak için icat ettikleri elektrikli
makinenin çizimi.
13 Şubat 1907. T.SNİ, 1745/5
OSMANLI DEVLETİNE SUNULMUŞ BULUŞLAR
Resim 29 Rüzgar kuvvetiyle çalışan tulumba icat eden Eliet’in Sultan II.
Abdülhamid’e takdim ettiği projesinin çizimi.
Y.PRK.AZJ, 7/62
Resim 30 Amerika devleti tebasından kimyager Charles Parris Stewart tarafından icat olunan şeker üretim tekniğine
dair çizim. 6 Ocak 1908. T.SNİ, 1746/42
OSMANLI DEVLETİNE SUNULMUŞ BULUŞLAR
Resim 31 İzmir’de Antoine Nalpas
Şirketinin bayiliğini yaptığı Devis marka buhar gücü ile çalışan
silindir. 6 Ağustos 1908. T.SNİ, 1746/53
Kaynak: Türklerde İnovasyon — Buluş ve Arayışlar